Pierwsza strona
Przedstawiamy biblioteki

History of the Raczyński Library and the Cartographic Collection

Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu


Biblioteka Raczyńskich
w Poznaniu


Historia

Biblioteka Raczyńskich powstała z fundacji hrabiego Edwarda Raczyńskiego. Otwarcie jej nastąpiło 5 maja 1829 r., w gmachu specjalnie w tym celu wzniesionym, przy dzisiejszym Placu Wolności 19. Cele i zadania Biblioteki zostały zwięźle sformułowane przez fundatora w statucie: Niżej podpisany, przejęty chęcią ułatwienia każdemu środków nabywania nauk i wiadomości zakłada w Poznaniu w miejscu swego urodzenia Bibliotekę publiczną, którą wraz z domem (...) ze wszystkimi w nim znajdującymi się obecnie książkami, oraz funduszami na uposażenie jej przeznaczonymi, temuż miastu tytułem własności w wieczne nadaje posiadanie (...). Edward Raczyński, działając zupełnie samodzielnie, zagwarantował instytucji wszystko: parcelę, budynek, zbiory, środki utrzymania i personel. Jednoznacznie określił też zasady gromadzenia zbiorów. Przy zakupie książek zalecał, aby było dawane pierwszeństwo tym, które narodowość W. X-wa Poznańskiego interesować mogą (...) przed książkami jedynie do zabawy służącymi i ulotnymi pismami. Z myślą o polskiej młodzieży gimnazjalnej postanowił gromadzić dzieła ogólne (...) z każdej literatury i narodu.

Julius Minutoli, Biblioteka Raczyńskich (litografia kolorowana z 1833 r.) Księgozbiór w chwili otwarcia liczył około 13 tysięcy jednostek, a już w roku następnym Biblioteka otrzymała prawo do egzemplarza obowiązkowego z terenu Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Zaczątek Bibliotece dały zbiory rodzinne Raczyńskich. Żona Edwarda Raczyńskiego, Konstancja, ofiarowała na otwarcie Biblioteki 1680 książek, a w 1835 r. przekazała zakupione od Juliana Ursyna Niemcewicza fragmenty prywatnej biblioteki pisarza, w skład której wchodziło m.in. wiele cennych starodruków i atlasów z wieków XV-XVIII.

Zasady działalności Biblioteki fundator określił w opracowanym przez siebie statucie. Ten stan rzeczy trwał przez cały okres kiedy Raczyński praktycznie zarządzał Biblioteką sam, a po jego śmierci - syn Roger. Funkcję pierwszych bibliotekarzy (dyrektorów Biblioteki) pełnili wówczas kolejno: Józef Łukaszewicz, Antoni Popliński, Maksymilian Edward Sosnowski. Polski księgozbiór i polski personel wpływały na to, że Biblioteka była ostoją i symbolem polskiej kultury pod zaborem pruskim.

Po śmierci Rogera Raczyńskiego w 1864 r. Kuratorium nadzorujące Bibliotekę, w skład którego wchodzili wówczas Niemcy, zmieniło statut, aby umożliwić germanizację instytucji m.in. przez powierzanie stanowiska dyrektora obywatelom niemieckim. Kolejnymi dyrektorami Biblioteki byli więc: Oswald Collmann, Wilhelm Christiani i Adolf Kunkel.

Odzyskanie przez Polskę niepodległości zmieniło sytuację Biblioteki. W roku 1924 r. miasto Poznań przejęło ją na swoje utrzymanie. Dyrektorem został wówczas Antoni Bederski, a od 1929 r. - Andrzej Wojtkowski, który piastował tę funkcję do wybuchu wojny.

W okresie międzywojennym księgozbiór znacznie się zwiększył. Pozyskano cenne zbiory specjalne - zwłaszcza bogate spuścizny rękopiśmienne. Nastąpił też wzrost czytelnictwa.

W okresie okupacji hitlerowskiej Biblioteka, podobnie jak i inne placówki kulturalne, dostępna była wyłącznie dla Niemców. Dzięki staraniom komisarycznego kierownika - Josepha A. Raczyńskiego - ocalała jednak przed rozproszeniem i likwidacją. Niestety w styczniu 1945 r., podczas walk o Poznań, została przez Niemców zniszczona. Legł w gruzach budynek i spłonął liczący około 180 tysięcy woluminów księgozbiór. Ocalały jedynie rękopisy i stare druki wywiezione w 1943 r. do majątku Józefa Raczyńskiego w Obrzycku, dzięki czemu mogła zostać zachowana ciągłość zbiorów bibliotecznych.

Gmach Biblioteki Raczyńskich przy ul. Św. Marcin 65

Po wojnie Biblioteka rozpoczęła swą działalność w budynku szkolnym przy ul. Św. Marcin 65 (wówczas ul. Armii Czerwonej). Zgromadzono w nim ocalałe resztki różnych księgozbiorów z terenu całego miasta. Rozpoczęto także systematyczne uzupełnianie nowych zbiorów oraz ich udostępnianie w czytelni ogólnej i czytelni czasopism.

W 1956 r. odbudowa zabytkowego gmachu przy Placu Wolności została zakończona i można było przenieść tam niektóre agendy biblioteczne wraz z zasobem zbiorów specjalnych.



Zbiory Biblioteki

Od 1968 r. Biblioteka Główna Biblioteki Raczyńskich posiada status biblioteki naukowej. Najcenniejszą - pod względem naukowym i zabytkowym - część jej zasobu stanowią zbiory specjalne. Składają się na nie: rękopisy, stare druki, kartografia, grafika, dokumenty życia społecznego oraz nagrania video i mikrofilmy. Zbiory z trzech pierwszych grup pochodzą w głównej mierze z ocalałej części dawnego, przedwojennego zasobu Biblioteki Raczyńskich i są nadal uzupełniane. Livre d'heures - Godzinki. Iluminowany pergaminowy rękopis francuski z przełomu XIV i XV w.





Zbiory rękopisów zawierają przede wszystkim materiały o charakterze historycznym i literackim. Najstarsze pochodzą z XIII w., większość z XIX i XX w. Odrębną grupę rękopisów stanowi kolekcja teatraliów pochodząca z poznańskich teatrów: Teatru Polskiego i Teatru Nowego.





Missale Vratislaviense. Kraków 1505. Mszał wrocławski na pergaminie z oficyny Jana Hallera



Zbiór starych druków zawiera wydawnictwa reprezentujące większość liczących się oficyn europejskich. Przeważają druki polskie, a wśród nich związane z Wielkopolską.



Novus atlas absolutissimus. Amsterdam 1647-1657 Johannes Janssonius. T. 1. Mapa świata - miedzioryt ręcznie kolorowany



Zbiór kartografii obejmuje głównie wydawnictwa dotyczące Polski (krajowe i obce) oraz materiały związane z naszym regionem.




Wśród "pereł piśmiennictwa" w Bibliotece Raczyńskich znajdują się m.in.: XIII-wieczny rękopis pergaminowy z klasztoru cystersów w Paradyżu, list króla Zygmunta Augusta z 1517 r. do kanclerza wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła oraz jedyny zachowany egzemplarz - unikat w skali światowej - kancjonału husyckiego z 1541 r. drukowanego w Pradze u Jana Roha. Poza cennymi rękopisami i starodrukami, dużą wartość przedstawiają zbiory kartografii. Do najcenniejszych należą atlasy z XV-XVIII w. oraz mapy Polski z tego okresu.

Zbiory naukowe (książki oraz czasopisma XIX- i XX-wieczne), tworzone po wojnie niemal od podstaw, składają się na księgozbiór prezencyjny i obejmują:
  • opracowania naukowe i popularnonaukowe z dziedzin humanistycznych i społecznych, głównie historii, literaturoznawstwa, filozofii, socjologii, pedagogiki, kulturoznawstwa, politologii, prawa i ekonomii;
  • dzieła polskiej i obcej (głównie w przekładach na język polski) literatury pięknej, z uwzględnieniem dorobku poznańskiego środowiska literackiego;
  • wydawnictwa informacyjne ogólne i specjalistyczne (encyklopedie, leksykony, słowniki, informatory i przewodniki, bibliografie retrospektywne i bieżące);
  • czasopisma regionalne i ogólnopolskie (gazety, pisma popularne, społeczno-kulturalne i naukowe).
Czytelnia Ogólna przy ul. Św. Marcin 65

W 1983 r. w gmachu przy dzisiejszej ul. Św. Marcin 65 uruchomiono Centralną Wypożyczalnię, której zbiory są częściową repliką księgozbioru podstawowego i udostępniane są na zewnątrz. Odrębną kolekcję stanowi Archiwum Książki Dziecięcej, służące celom dokumentacyjnym i badawczym.



Muzea - pracownie literackie Biblioteki Raczyńskich

  • Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza mieści się w zabytkowej kamienicy, wybudowanej w XVI w. według projektu Jana Quadro z Lugano. Powstało dzięki fundacji Ignacego Mosia - kolekcjonera pamiątek po Sienkiewiczu, który w akcie darowizny z dnia 5 października 1977 r. stwierdził: Darczyńca zastrzega sobie, że zbiory pozostaną po wsze czasy w mieście Poznaniu, tworząc niepodzielną całość pod patronatem Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu.

    10 czerwca 1978 r. nastąpiło uroczyste otwarcie Muzeum. Od tego czasu zbiory Muzeum są dalej uzupełniane, również przez Ignacego Mosia i innych prywatnych darczyńców. Znajdujemy tu księgozbiór liczący niemal 4 tys. woluminów - obejmujący przede wszystkim twórczość Sienkiewicza oraz różnojęzyczne wydania jego dzieł, ale także rękopisy (korespondencja, autografy) i inne archiwalia. Wśród muzealiów znajdują się wizerunki Sienkiewicza wykonane różnymi technikami plastycznymi i rzeźbiarskimi oraz dzieła plastyczne osnute wokół tematów jego powieści. Poza obiektami ściśle związanymi z Sienkiewiczem, kolekcji obejmuje zbiór medali (500 sztuk) o tematyce dotyczącej literatury i historii Polski. Dla badaczy najcenniejszą częścią zbiorów są dokumenty, fotografie, rękopisy pisarza oraz osób z jego otoczenia, np. pamiętniki Marii Keller - narzeczonej oraz Marii Radziejowskiej - wielkiej miłości Sienkiewicza.

Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza          Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza
    Dla zwiedzających Muzeum udostępniona jest ekspozycja stała oraz wystawy czasowe, często o tematyce wykraczającej poza zagadnienia sienkiewiczowskie. Ekspozycja stała zajmuje dwa piętra staromiejskiej kamieniczki, gdzie w stylowych wnętrzach z przełomu wieków można obejrzeć pamiątki po pisarzu (zdjęcia, rękopisy, dokumenty, maskę pośmiertną i odlew prawej dłoni). Prezentowana jest także twórczość pisarza, w tym wszystkie pierwsze wydania dzieł oraz przekłady w 39 wersjach językowych. Ciekawostką - szczególnie chętnie oglądaną przez młodzież - jest dokumentacja scenograficzna do filmu "W pustyni i w puszczy" autorstwa Wiesława Śniadeckiego.

    Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza
    Oddział Biblioteki Raczyńskich
    Poznań, Stary Rynek 84
    tel. (0-61) 852-24-96

    Czynne dla zwiedzających: od poniedziałku do piątku w godz. 10.00 - 17.00
  • Pracownia-Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego powstała w 1986 r. w oparciu o dar "kraszewscianów" poznańskiego bibliofila i kolekcjonera Mariana Walczaka (1926-1987), który swą kolekcję przekazał Miastu Poznaniowi, a Bibliotece pod opiekę. Na tę bogatą kolekcję składają się: rękopisy i rysunki pisarza oraz księgozbiór (ponad 2000 woluminów) z wydaniami dzieł pisarza, wśród których jest ponad 200 pierwodruków, a nadto szereg opracowań dotyczących twórczości Tytana Pióra.
Pracownia-Muzeum J. I. Kraszewskiego           Pracownia-Muzeum J. I. Kraszewskiego

    Niezależnie od kolekcji Mariana Walczaka, w Muzeum tym znalazł swoje miejsce zbiór darów jubileuszowych, jakie pisarz otrzymał w hołdzie od społeczeństwa polskiego z okazji jubileuszu 50-lecia pracy twórczej, obchodzonego uroczyście w Krakowie w 1879 r. Dar ten stanowią: albumy i adresy jubileuszowe, puchary, rzeźbiony fotel, szafka do monet, medale oraz liczne bibeloty wykonane z najwyższym kunsztem. Pamiątki te są niezwykłymi dziełami sztuki, wskazującymi rangę i kult, jaki otaczał pisarza w trudnych dla Polaków czasach utraty niepodległości.

    Pracownia-Muzeum J. I. Kraszewskiego
    Oddział Biblioteki Raczyńskich
    Poznań, ul. Wroniecka 14,
    tel. (0-61) 855-12-44

    Czynne: od wtorku do piątku w godz. 10.00 - 14.00
  • Mieszkanie-Pracownię Kazimiery Iłłakowiczówny utworzono w mieszkaniu poetki - w pierwszą rocznicę jej śmierci - 16 lutego 1984 r. By zachować cząstkę świata poetki, pozostawiono na swoim miejscu sprzęty, książki, przedmioty codziennego użytku i obrazy wypełniające to wnętrze. Przybyła tylko ekspozycja biograficzno-literacka. Co roku spotykają się tutaj i świętują swój debiutancki sukces laureaci ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Kazimiery Iłłakowiczówny.
Mieszkanie-Pracownia Kazimiery Iłłakowiczówny

    Mieszkanie-Pracownia mieści się przy ul. Gajowej 4 m. 8; dla zwiedzających czynne jest w poniedziałki w godz. 10 - 12 i czwartki w godz. 16-18; tel. 847 36 45.
  • Izba Pamięci Jerzego Pertka utworzona została w mieszkaniu, w którym tworzył i spędził ostatnie lata życia ten najwybitniejszy polski marynista, znawca dziejów polskiej floty handlowej i wojennej. Izba powstała w 1992 r. z daru rodziny pisarza. Zarówno księgozbiór jak i notatki dokumentacyjne, a także bogaty zbiór prasy marynistycznej, są obecnie udostępniane do prac naukowych.

    Izba mieści się przy ul. Zakręt 12, tel. (0-61) 867-92-38

  • Powstanie Ośrodka Dokumentacji Wielkopolskiego Środowiska Literackiego zainicjowano w latach osiemdziesiątych w celu dokumentowania ciągłości tradycji literackiej regionu i chronienia przed rozproszeniem jej dorobku. W całości zbiorów wyodrębniono trzy zespoły: księgozbiór (m. in. pisarstwo autorów wielkopolskich), spuścizny literackie (m.in. pamiątki osobiste, wycinki prasowe, fotografie, listy, dzienniki) oraz dokumentację literacką wraz z kartoteką biograficzno-dokumentacyjną. Znajduje się tu również, przekazane Bibliotece Archiwum Związku Literatów Polskich (1929-1983) oraz Archiwum Wydawnictwa Poznańskiego (1956-1992).

    Ośrodek mieści się w kamieniczce przy ul. Wronieckiej 14, tel. (0-61) 855-12-44.
Filie biblioteczne

W różnych dzielnicach Poznania rozlokowanych jest 57 filii i 17 punktów bibliotecznych. Część z nich oferuje księgozbiory dla czytelników dorosłych, część - dla dorosłych i dla dzieci.

Cztery filie gromadzą i udostępniają zbiory specjalistyczne. I tak:
  • Filia 39 (ul. Wroniecka 15) specjalizuje się wyłącznie w wydawnictwach z dziedziny sztuki i kultury;
  • Filia 61 (ul. Wroniecka 15), muzyczna, posiada zbiór płyt analogowych i kompaktowych oraz archiwalnych z nagraniami muzyki poważnej i rozrywkowej;
  • Filia 28 (pl. Wolności 19) dodatkowo gromadzi literaturę piękną w językach obcych;
  • Filia 66 (ul. 27 Grudnia 19) posiada bogaty zbiór tzw. książki mówionej, czyli nagranych na kasetach magnetofonowych utworów literackich, a także książki pisane alfabetem Braille'a.
Współczesna Biblioteka Raczyńskich dysponuje ogółem ponad 1,5-milionowym księgozbiorem. Korzysta z niego corocznie około 100 tysięcy czytelników, wypożyczając blisko 2,8 miliona książek.

Działalność kulturalno-oświatowa, wydawnicza i naukowa

Biblioteka Raczynskich, obok zaspokajania potrzeb czytelniczych mieszkańców Poznania, ma również na celu upowszechnianie wiedzy i kultury.

Uroczyste otwarcie jednej z wystaw w gmachu przy pl. Wolności 19



      W gmachu głównym Biblioteki, przy pl. Wolności 19, organizowane są wystawy oparte przede wszystkim na zbiorach własnych oraz ekspozycje bibliofilskie.



Od 1993 r. Biblioteka co kwartał organizuje Poznańskie Przeglądy Nowości Wydawniczych, których celem jest promowanie książek z zakresu literatury pięknej i popularnonaukowej. Wśród laureatów dotychczasowych Przeglądów byli m.in.: Jacek Kuroń, Małgorzata Musierowicz, Olga Tokarczuk, prof. Janusz Łętowski, ks. prof. Józef Tischner, prof. Zygmunt Kubiak, Bogusław Wołoszański, prof. Monika Gruchmanowa, prof. Bogdan Walczak, Eustachy książę Sapieha.


Uroczystość wręczania honorowych dyplomów laureatom Poznańskich Przeglądów Nowości Wydawniczych Uroczystość wręczania honorowych dyplomów laureatom Poznańskich Przeglądów Nowości Wydawniczych

Od kilku lat Biblioteka współorganizuje też Konkurs im. Arkadego Fiedlera o Nagrodę "Bursztynowego Motyla", która jest przyznawana za książkę o tematyce podróżniczej i krajoznawczej. Uroczyste wręczenie Nagrody odbywa się co roku w Muzeum A. Fiedlera w Puszczykowie.

Wspólnie z Polskim Towarzystwem Wydawców Książek Biblioteka zorganizowała ostatnie dwie edycje ogólnopolskiego Konkursu Literackiego PTWK, nagradzającego autorów w trzech kategoriach twórczości: poezji, prozie i eseju.


Prof. Przemysław Czapliński, juror V Konkursu Literackiego PTWK, demonstruje Pierścień Wydawców - statuetkę wręczaną laureatom Laureaci ostatniej edycji Konkursu Literackiego PTWK podczas uroczystości wręczenia nagród 15 czerwca 2000 r. w Bibliotece Raczynskich

Na kanwie kontaktów Biblioteki z ośrodkami polonijnymi zrodziła się przed laty idea organizowania Polonijnych Warsztatów Bibliotecznych. Od 1988 r. zorganizowano osiem takich zjazdów. Głównym ich celem jest przekazywanie praktycznej wiedzy bibliotekarskiej oraz zaznajamianie bibliotekarzy i instruktorów z ośrodków polonijnych z osiągnięciami kultury narodowej.
Winieta







Od 1996 r. Biblioteka Raczyńskich rozpoczęła wydawanie pierwszego w jej historii własnego pisma "Winieta".






O randze i znaczeniu Biblioteki Raczyńskich dla kultury narodowej decydują nie tylko jej zbiory, wśród których są prawdziwe skarby piśmiennictwa, ale również i pracownicy, zaznaczający swój ślad w życiu naukowym i społecznym. Już w 1865 r. Antoni Popliński i Józef Krąkowski publikują Catalogus alphabeticus Bibliothecae Publicae Raczyńscianae. Następnym był Alphabetischer Katalog der Raczyńskischen Bibliothek autorstwa Maksymiliana Sosnowskiego (1878). W 1885 r. ukazał się Katalog der Raczyńskischen Bibliothek in Posen opracowany przez Maksymiliana Sosnowskiego i Ludwiga Kurtzmanna. W okresie międzywojennym zostały wydane dwie prace Andrzeja Wojtkowskiego: Edward Raczyński i jego dzieło (1929) oraz Katalog Bibljoteki Raczyńskich w Poznaniu 1885-1931 (1932), a także katalog Antoniego Bederskiego Druki poznańskie wieku XVI-XVIII znajdujące się w Bibliotece Raczyńskich (1929).

Jubileusz 150-lecia Biblioteki w 1979 r. zaowocował obszerną pracą zbiorową Miejska Biblioteka Publiczna im. Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu 1829-1979. W późniejszych latach powstały kolejne opracowania dokumentacyjne: Katalog rękopisów teatralnych Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu (red. Alina Domańska i Danuta Balcerek, 1990), Katalog rękopisów Ośrodka Dokumentacji Wielkopolskiego Środowiska Literackiego (oprac. Regina Kurewicz, 1996) oraz Zbiory i prace polonijne Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu (1994). W 1995 r. Biblioteka zapoczątkowała wydawanie serii informatorów szczegółowo charakteryzujących poszczególne kategorie jej zbiorów specjalnych. Dotychczas ukazały się: Zbiory naukowe Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu (oprac. Alina Domańska, 1995), Zbiory kartograficzne Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu (oprac. Kazimierz Ewicz, 1997), Stare druki w Bibliotece Raczyńskich w Poznaniu (oprac. Dorota Gołębiewska, 1998). Pomocą dla badaczy interesujących się dziejami Poznania jest przygotowana przez Jolantę Bagińską-Mleczak i Danutę Balcerek Bibliografia zawartości "Kroniki Miasta Poznania" 1923-1997 (1998). Z okazji 170-lecia Biblioteki ukazała się praca zbiorowa autorstwa pracowników Z działalności Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu w latach 1979-1999 (1999). W 2000 r., publikacją Wspomnienia z minionych lat Józefa Górskiego, Biblioteka zapoczątkowała wydawanie serii pamiętników i wspomnień znajdujących się w jej zbiorach.


Komputeryzacja

W 1995 r. biblioteki uczelni poznańskich, a także Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Biblioteki Raczyńskich, utworzyły Poznańską Fundację Bibliotek Naukowych, aby wspólnie przeprowadzić komputeryzację swoich placówek. Ze środków Fundacji Mellona zakupiono pierwszą partię sprzętu i oprogramowanie. Spośród różnych systemów, stosowanych w bibliotekach, zdecydowano się na amerykański system Horizon. Podłączenie pierwszego z budynków Biblioteki do Internetu nastąpiło w grudniu 1997 r. Od 1998 r. rozpoczęto stosowanie nowego systemu w pracach poszczególnych agend Biblioteki. Po utworzeniu komputerowej bazy danych dla księgozbioru Centralnej Wypożyczalni (Św. Marcin 65), w październiku 2000 r. rozpoczęto tu stosowanie systemu Horizon.


Towarzystwo Przyjaciół Biblioteki Raczyńskich



Początek strony